Flýtur Wall Street enn og aftur sofandi að feigðarósi?

En þessir atburðir hafa dregið athyglina frá annarri undirliggjandi ógn sem ekki hefur farið jafn hátt en gæti valdið miklum usla.En áður en við hellum okkur út í einkalánin skulum við fara aftur til ársins 2008. Bæði vegna þess að einkalánin eru að hluta afleiðing af því sem gerðist þá og áhrifin, ef allt fer á versta veg, gætu orðið sambærileg.Fjármálakreppan hófst fyrir alvöru þegar Lehman Brothers varð gjaldþrota. Þessi 158 ára fjárfestingarbanki hafði staðið af sér tvær heimsstyrjaldir með heimskreppu þar á milli. Traust á fjármálamörkuðum hvarf eins og dögg fyrir sólu og aðgengi að lánsfé þurrkaðist upp. Sem svo felldi íslenska bankakerfið eins og það lagði sig.Gjaldþrotið má rekja til svokallaðra undirmálslána á bandarískum húsnæðismarkaði. Kvikmyndin The Big Short frá 2015 sem skartaði meðal annars Ryan Gosling, Brad Pitt, Christian Bale og Steve Carrell fjallar um hóp manna sem sáu í hvert stefndi og veðjuðu háum upphæðum á að húsnæðismarkaðurinn myndi hrynja, þvert á ríkjandi skoðun markaðarins.Seldu verðlaus lán sem trausta fjárfestinguEin eftirminnilegasta senan í myndinni er þegar Mark Baum, sem byggist á fjárfestinum Steven Eisman og leikinn af Steve Carrell, fer ásamt fylgdarsveinum sínum til Flórída til að fá raunverulega tilfinningu fyrir húsnæðismarkaðinum. Þar hitta þeir tvo sölumenn hjá fjármögnunarfyrirtæki sem útskýra hvernig kaupin ganga fyrir sig á eyrinni. Þeir uppgötvuðu að það fengu einfaldlega allir lán. Fólk þurfti ekki að hafa neina vinnu eða sýna fram á tekjur.Það var þarna sem þeir félagar urðu fullvissir um að húsnæðismarkaðurinn myndi hrynja fyrr en síðar. Lánin sem glaumgosarnir seldu voru á breytilegum vöxtum. Greiðslubyrðin var lág til að byrja með en fór hækkandi eftir því sem leið á lánstímann, sem fylgdi ekki endilega sögunni þegar lánin voru veitt. Og þar sem allir gátu fengið lán óháð innkomu var óumflýjanlegt að á einhverjum tímapunkti gætu milljónir manna ekki staðið undir greiðslubyrðinni og þar með missa húsin sín. Og þá myndi húsnæðisverð hrynja.En þeim sem veittu lánin var alveg sama, þeir hirtu bónusana og framseldu svo lánin til stóru bankanna sem hrúguðu öllum lánum saman í vafninga og seldu áfram sem trausta fjárfestingarvöru. En þegar í ljós kom að þessir vafningar voru verðlausir hrundi spilaborgin.Helstu fórnarlömb fjármálakreppunnar var venjulegt fólk. Ólíkt því sem gerðist á Íslandi var nær enginn látinn svara til saka fyrir verstu fjármálakreppu heimsins síðan á þriðja áratug 20. aldar. En það voru gerðar ákveðnar breytingar á regluverkinu vestan hafs til að reyna að koma í veg fyrir að svona gæti gerst aftur. Bönkum var meðal annars gert að herða útlánareglur sínar sem þýddi að mörg fyrirtæki sem áður gátu gengið að lánum vísum fengu ekki fjármögnun. Og það skapaði eftirspurn.Nýr markaður verður tilInn stigu einkalánsfyrirtæki, eða það sem sem vestanhafs er kallað private credit. Einkalánsfyrirtæki eru nokkurs konar milliliður. Þau tengja fyrirtæki sem vantar fjármagn við fjárfesta sem eru tilbúnir til að lána það. Þessir fjárfestar eru oft tryggingafyrirtæki, bankar eða lífeyrissjóðir sem eiga gríðarstór eignasöfn og hafa efni á að ráðast í áhættufjárfestingar. Þessi skuggabankastarfsemi, ef svo má kalla, er mjög umfangsmikil og iðnaðurinn sagður velta þremur billjónum dollara. Ekki verður gerð tilraun hér til að yfirfæra þessa tölu í íslenskar krónur en þetta er geigvænleg upphæð.Fyrir mörg fyrirtæki getur verið betra að leita til einkalánsfyrirtækja en banka; ferlið er hraðvirkara, lánaskilmálar sveigjanlegri og aðgengi betra. Með öðrum orðum, þegar bankinn segir nei koma einkalán til bjargar. Á móti kemur meiri áhætta, enda vextir almennt hærri en á hefðbundnum lánum. Gagnsæið er líka minna og fyrir aðra en fyrirtækin sjálf er mun erfiðara að átta sig á því hvort og hvaða lántakendur standi í skilum.Undanfarin ár hafa sprottið upp einkalánafyrirtæki sem hafa gert sig gildandi á markaði. Þetta eru fyrirtæki eins og Blackstone, Apollo, Ares, KKR og Blue Owl. Hlutabréf í þessum fyrirtækjum voru gríðarlega eftirsótt um árabil en hafa hríðfallið síðan í haust. Rétt eins og í undirmálslánakrísunni eru áhyggjur af því að lánin séu ekki jafn traust og af er látið.Viðvörunarbjöllur tóku að hringja í haust þegar tvö fyrirtæki, bílapartasalan First Brands og bílasalan Tricolor, sem bæði voru fjármögnuð með einkalánum, urðu gjaldþrota. Það stóð ekki steinn yfir steini í bókhaldi fyrirtækjanna og stjórnendur þeirra voru ákærðir fyrir meiriháttar fjársvik. Á Wall Street runnu tvær grímur á marga.Unnið í myrku vatniÞeir sem fylgjast með alþjóðamörkuðum úr seilingarfjarlægð eru einnig farnir að gefa þróuninni gaum. Þeirra á meðal er Tómas Brynjólfsson, varaseðlabankastjóri fjármálastöðugleika. Þetta eru ekki áhyggjur sem eru efst á blaði á Íslandi en ef ég væri í stærra hagkerfi eins og í Bandaríkjunum þá væri þetta eitt af topp þremur áhyggjum þessa dagana.“Eins og fram kom að ofan er vert að hafa í huga að Bandaríkin heyja kostnaðarsamt stríð í Mið-Austurlöndum og olíuverð er í hæstu hæðum. Og ef maðurinn sem hefur það skilgreinda hlutverk að gæta að fjármálastöðugleika hefur áhyggjur, þá ættu kannski fleiri að hafa þær. Þær stafa kannski fyrst og fremst af því að þarna eru útlán sem eru óljós, það er erfitt að henda reiður á þau fyrir eftirlitsaðila. Þetta er myrkt vatn sem verið er að vinna í. Þetta er markaður sem hefur vaxið mjög hratt á undanförnum árum. Það er venjulega eitthvað sem gerir fólk eins og mig órótt ef hlutir breytast hratt eða vaxa hratt. Þá er hætt við að það sé verið að taka rangar ákvarðanir.”Í undirmálslánakrísunni var almennt talið að með því að selja lánavafningana til fjárfesta hefði áhættan verið færð út úr bankakerfinu. Svo var nú aldeilis ekki. Það sama gildir um einkalánin en ógagnsæið gerir það að verkum að erfitt er að henda reiður á það hversu berskjaldað bandaríska bankakerfið er. Jákvæðu tíðindin eru þau að einkalánakerfið er nokkuð minna að umfangi en kerfið sem hratt af stað undirmálslánakrísunni og bankarnir, vegna reglna sem settar voru eftir kreppuna, eiga að vera betur varðir.Árásir á Íran magna vandannTómas segir ástæðurnar fyrir vandræðum einkalánsfyrirtækja séu marglaga. Þarna koma saman nokkrar ólíkar áhættur sem eru einhvern veginn að kristallast á sama tíma. Þú ert með þessi gervigreindarfyrirtæki sem virðast vera að umturna því hvernig alls konar þjónusta er veitt. Þau gera það að verkum að alls konar fyrirtæki sem voru kannski arðbær fyrir einhverju síðan eru ekki mjög arðbær í dag og þessir sjóðir hafa ekki síst verið að fjármagna slík fyrirtæki. Og þessi lán voru upphaflega veitt þegar vextir voru mjög lágir. En nú eru vextir að hækka og ekki síst ef þessi átök í Persaflóa halda áfram og áhrif þeirra halda áfram þá er líklegt að vextir hækki meira og hækki miklu meira en fólk bjóst við bara fyrir einhverjum vikum síðan.”Með öðrum orðum, þetta eru skuldsettar fjárfestingar í fyrirtækjum sem mögulega eru óarðbær vegna tilkomu gervigreindar og bera vexti sem munu líklega hækka skarpt á næstunni. Sprungurnar í kerfinu sem þegar voru farnar að myndast áður en árásirnar á Íran hófust eiga á hættu að gliðna enn frekar.Bætum svo enn einu lagi á kökuna. Á undanförnum árum hafa ríkir einstaklingar fjárfest í einkalánasjóðum. En ólíkt hlutabréfum eða öðrum fjárfestingarkostum er ekki svo glatt að sækja peningana til baka úr þessu kerfi.Flestir þessir sjóðir eru þannig að á hverjum ársfjórðungi er hægt að ná til baka fimm prósent af eignum sjóðsins. Ekki bara fimm prósentum af þinni eign í sjóðnum heldur heildareign sjóðsins. Þannig að þú sækir um í hverjum ársfjórðungi, já ég vil fá peninginn minn til baka og það sem gerist núna er að þegar kvikna áhyggjur af þessu að það hlaupa allir til og vilja fá peninginn sinn til baka. En sjóðurinn er settur upp þannig að hann getur bara látið fimm prósent fjármuna til baka. Þannig að fólk sækir um. Kannski eru heildarumsóknir um fjármuni til baka 20 prósent af eignum sjóðsins. Hann lætur þig bara fá fimm prósent. Hvað gerist þá? Þá hefurðu meiri áhyggjur af fjárfestingum þínum í sjóðnum og allir hinir biðja um peninginn til baka þegar þeir komast að því að það er ekki hægt að fá hann til baka. Það gerir það að verkum að þetta verður eins og gamaldags bankaáhlaup þar sem það eru til fjármunir þarna en það eru bara ekki til fjármunir til þess að láta þig fá til baka á þessari stundu. Þetta eru fjárfestingar sem henta einstaklingum engan veginn og það voru margir sem vöruðu við þessu alveg frá upphafi og ég held að það hafi verið rétt. Þarna fóru menn fram úr sér.”Íslenska kerfið vel variðOg það er nákvæmlega það sem er að gerast. Fjárfestar eru að reyna að komast út en sjóðir eins og Appollo, Ares og Blue Owl hafa takmarkað útgreiðslur verulega. Hagfræðingurinn og Íslandsvinurinn Lars Christensen segir einkalánamarkaðinn kominn í kreppu og atburðir síðustu vikna séu farnir að minna óþægilega á það sem gerðist 2008.Ef allt fer á versta veg, þurfum við hér á Íslandi að óttast annað bankahrun? Mjög ólíklega. Íslenska bankakerfið býr við umtalsvert annað umhverfi en það gerði fyrir hrun. Reglur eru stífari og fjármálaeftirlit sömuleiðis. En vandræði einkalánafyrirtækja eru engu að síður af þeirri stærðargráðu að í nýjasta riti seðlabankans er talin sérstök ástæða til þess að vara við veikleikum í þessu kerfi. Þetta er á listanum yfir hluti sem við höfum áhyggjur af og kannski þetta og átökin við Persaflóa og allt sem við sjáum að er að gerast í kringum okkur á undanförnum árum undirstrikar mikilvægi þess að bankarnir séu vel fjármagnaðir, að ríkissjóður sé ekki of skuldsettur og að heimilin séu ekki of skuldsett svo að við getum tekist á við óvænt áföll.“En myndum við finna fyrir því ef allt færi á versta veg og einkalánakerfið hrynur? Svo sannarlega, en það flokkast þó undir óþægindi miðað við áhrifin á venjulegt fólk í Bandaríkjunum – kannski minni hagvöxtur, færri ferðamenn og minni útflutningur. En kreppa eins og sú sem varð 2008 er, blessunarlega, ekki í kortunum, hér á landi í það minnsta.En hinn venjulegi Bandaríkjamaður tapar fjárfestingum sínum og eftirlaunasjóðir skreppa saman. Smá og meðalstór fyrirtæki fengju ekki aðgang að fjármagni sem þýðir aukin gjaldþrot og aukið atvinnuleysi. Bandarískt hagkerfi er viðkvæmt fyrir og áfall af þessari stærðargráðu myndi steypa hagkerfinu í samdrátt, jafnvel kreppu. Stærsta spurningin er kannski, og verður ekki gerð tilraun til að svara henni að sinni. Hvernig bregðast óútreiknanleg bandarísk stjórnvöld við slíku ástandi?