Elsta kvæðið okkar

Í mínum eyrum er þetta ákaflega hljómfagurt kvæði. Hér eru nokkrar línur.Mjög lét stála stökkvir styðja Gjúka niðja flaums þá er fjörvi næma Foglhildar mun vildu.Nú er ekki hægt að segja að við höfum mjög áreiðanlegar heimildir um Braga Boddason en hans er getið í Skáldatali og í Landnámabók og miðað við þau rit hefur Bragi verið á dögum skömmu fyrir landnám Íslands. Það má jafnvel gera sér í hugarlund að þegar Ingólfur Arnarson sigldi vestur um haf frá Noregi hafi hann kunnað Ragnarsdrápu, að hún hafi jafnvel verið flutt á leiðinni til Íslands, fólki til dægrastyttingar, og þá verið nokkuð ný af nálinni.Hefðbundið er að miða við að Bragi hafi verið uppi nálægt árinu 850 en verk hans eru einkum varðveitt í Snorra-Eddu sem samin er upp úr 1200. Er ég þá að segja að kvæðið hafi varðveist í minni fólks í 350 ár áður en það var skráð á blað? Já, við höfum góðar ástæður til að ætla það og slík varðveisla er síður en svo neitt einsdæmi, hvorki á Norðurlöndum né annars staðar í heiminum.Það voru áreiðanlega ekki síst hirðskáldin, menntamenn síns tíma, sem lögðu sig eftir því að læra verk fyrirrennara sinna utan að og varðveita þau þar með. Það er gaman að læra kvæði utanbókar og margar línur úr Ragnarsdrápu sveima líka í mínum huga.Nema svo að góð hins gjalla gjöld baugnafaðs vildi meyjar hjóls hinn mæri mögur Sigurðar Högna.Þetta hefur reyndar allt hljómað öðruvísi á 9. öld og þá líka rímað svolítið betur. Orðin sem ég les núna mögur og Högna hafa til dæmis bæði haft mjúkt g og hljómað eitthvað í líkingu við mǫgr og Hǫgna.En hvaða ástæður höfum við til að ætla að Ragnarsdrápa sé svona gömul? Til þess eru bæði málsöguleg og bragfræðileg rök. Málið á Ragnarsdrápu er fornlegra en á nokkru öðru varðveittu kvæði, bæði hljóðfræðilega og í orðavali. Eitt sem ég hef sjálfur lagt af mörkum um þetta er að kanna notkun á tvenns konar r-hljóðum í kvæðinu og nú ætla ég að fjalla örlítið um málsögu og rúnasögu.Í rúnaletri víkingaaldar er gerður greinarmunur á rúnunum reið og ýr. Hljóðið sem táknað var með rúninni reið hefur verið sama r-hljóð og við höfum enn í íslensku. Hljóðið sem táknað var með rúninni ýr var hins vegar upphaflega raddað s-hljóð sem hefur orðið að einhvers konar sveifluhljóði á frumnorrænu stigi. Ein kenning er að það hafi þá hljómað líkt og tékkneska sveifluhljóðið í nafni tónskáldsins Dvořák.Við sjáum af fornum rúnaristum að r-hljóðin tvö, reið og ýr, renna saman í vestur-norrænu nálægt árinu 900. Af fornum dróttkvæðum má líka sjá að þessi hljóð hafa snemma runnið saman. Í kvæðinu Haustlöng, sem einmitt er frá um 900, ríma saman orð eins og már og báru sem hafa r-hljóð af mismunandi uppruna. Hljóðin eru þá greinilega runnin saman í máli skáldsins.En hvað með kvæði Braga? Jú, þar ríma hljóðin reið og ýr aldrei saman. Nógu mikið er varðveitt af kveðskap Braga til að ætla að þetta sé ekki tilviljun heldur hafi Bragi verið að störfum meðan ýr var ennþá sérstakt hljóð, sem sagt á níundu öld.Bragfræðilegu rökin fyrir aldri Ragnarsdrápu eru enn skemmtilegri. Í reglubundnum dróttkvæðum hætti skiptast á skothendingar og aðalhendingar, sem sagt samhljóðarím og alrím. Í fyrstu línu eiga að vera skothendingar, í annarri línu aðalhendingar og svo koll af kolli. En í Ragnarsdrápu er þetta ekki svona. Það eru hendingar úti um allt en ekki með settlegum reglubundnum hætti heldur tvist og bast. Sumar línur eru fullar af rími, sumar hafa ekkert rím. Stundum eru aðalhendingar, stundum skothendingar, stundum meira að segja endarím.Svo lét ey þótt etti sem orrustu letti jöfrum úlfs að sinna með algífris lifru. Þar svo að gerðu gyrðan gólfhölkvis sá fylkis segls naglfara siglur saums andvanar standa.Þetta frjálsræði í bragarhættinum bendir til að dróttkvæður háttur sé enn í mótun þegar kvæðið er ort, enn á tilraunastigi þar sem allt er nýtt og ferskt og skáldið gerir það sem hugurinn blæs því í brjóst.En um hvað er Ragnarsdrápa? Í kvæðinu sjálfu kemur fram að Ragnar – sem kannski er hinn frægi Ragnar loðbrók – hafi gefið skáldinu skjöld og fjöld sagna“. Á skjöldinn voru sem sagt málaðar myndir og gefandanum til heiðurs hefur Bragi ort kvæði um myndirnar á skildinum. Þessar myndir sýndu fornar sögur – goðsögur og hetjusögur.Ein sagan í drápunni er um Jörmunrekk konung sem vaknaði í blóðbaði þegar bræðurnir Sörli og Hamdir sóttu hann heim til að hefna systur sinnar Svanhildar. Við vitum af samanburði við evrópskar heimildir að þessi frásögn er frá þjóðflutningatímanum enda var Jörmunrekkur konungur uppi á fjórðu öld. Hér er því sannarlega saga úr grárri forneskju.Annar hluti af Ragnarsdrápu er um Hildi sem viðheldur eilífri orrustu milli föður síns Högna og ástmanns síns Héðins. Á hverri nóttu vekur Hildur hina dauðu upp með fjölkynngi svo að bardaginn geti haldið áfram daginn eftir. Orrusta þessi er kölluð Hjaðningavíg og af henni hefur verið mynd á skildinum sem Bragi fékk.Bragi orti líka um veiðiferðina þar sem Þór egndi fyrir Miðgarðsormi og ormurinn starði upp á þrumuguðinn.Og borðróins barða brautar hringur hinn ljóti á haussprengi Hrungnis harðgeður neðan starði.Þessi veiðiferð var vinsælt myndefni á víkingaöld, til eru myndsteinar sem sýna hana í Danmörku, á Englandi, í Gotlandi og í Svíþjóð. Hún hefur einnig verið sýnd á skildinum hans Braga.Þannig er sagan um elstu bókmenntirnar okkar. Fræðaþulur sagði sögur, listamaður málaði skjöld, skáldið orti kvæði. Ragnarsdrápa er ljóðlist um myndlist um sagnalist.Málfræðingurinn Haukur Þorgeirsson fjallar um forna ljóðlist í Víðsjá á Rás 1. Í sínum fyrsta pistli segir hann frá Ragnarsdrápu, elsta kvæðinu sem varðveitt er í íslenskum handritum.Haukur Þorgeirsson er málfræðingur og rannsóknarprófessor við Árnastofnun. Haukur mun á næstu vikum ferðast með hlustendur Víðsjár um forna ljóðlist og fara vítt og breitt um hugarheim miðalda. Í sínum fyrsta pistli segir Haukur frá Ragnarsdrápu, elsta kvæðið sem varðveitt er í íslenskum handritum. Þáttinn má finna í spilaranum hér fyrir ofan.